عبدالله مستوفى

631

شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )

در جلسهء بعد از تنفس جناب آقاى بهار گفت ، من برفقا مذاكرات مجلس را گفتم : آنها ميگويند ، با وضعيت حاضر ، ما تأمين نداريم ، و استيضاح خود را مسكوت ميگذاريم ، و از مجلس خارج شد . بازهم پرچانگى زياد شد . بالاخره سردار سپه تقاضاى رأى اعتماد كرد ، و بالاتفاق رأى اعتماد به او دادند ! از صورت مجلسى كه من تحت‌نظر دارم ، معلوم نمىشود ، كه وجيه المله‌ها ، مانند مشير الدوله و مستوفى الممالك و تقىزاده و دكتر مصدق و حسين علا هم در اين جلسه حاضر بوده‌اند يا نه ؟ ولى در هرحال ، رأى اعتماد باتفاق آراء بوده است ! معهذا بعد از اين استيضاح مسكوت عنه ، در رفتار عمال سردار سپه ، چه در داخل و چه در خارج مجلس ؛ نسبت باقليت ، فى الجمله تعديلى حاصل شد . سردار سپه هم در كابينه اصلاحى به عمل آورد . آن يكنفر سوسياليست ، ميرزا قاسم خان صوراسرافيل ، كه كفيل وزارت داخله بود ، و مستشار الدوله و مدير الملك و معاضد السلطنه از هيئت وزراء خارج ، و اديب السلطنه و سردار اسعد و مشار الملك و سردار معظم ، تيمورتاش وارد كابينه شدند . فروغى وزير ماليه ، و مشار الملك بجاى او وزير خارجه شد ، و سردار سپه هم ، بعد از چندى براى تمشيت كارهاى لرستان سفرى به آنجا كرده ، مقدمات برهم‌زدن كميتهء قيام سعادت را فراهم ساخت . خوزستان خوزستان امروز ، كه قديم هم همين اسم را داشته است ، از چند قرن پيش در دفاتر دولتى و افواه عامه ، تغيير اسم داده ، باسم عربستان موسوم گشته بود . تسميهء اين محل بعربستان بمناسبت قبايل عربى زبانى بود ، كه از ازمنهء قديمه در اين ناحيهء ساحلى خليج‌فارس و شط العرب سكونت داشتند . در ميان اين قبايل ، دو قبيلهء بنى طرف و بنى كعب ، از ساير طوايف ، پرعده‌تر ، و بنابراين قوىتر بودند . از مدتى پيش ، رياست اين ايرانيهاى عربى زبان ، با شيوخ آل محسين ، از طايفهء بنى كعب ، كه شيخ خزعل ، آخرين آنها بشمار مىآيد بوده است ، رياست اين شيوخ ميراثى بوده ، ولى همين كه شيخوخت يكى از افراد خانواده مسلم ميگشته ، از طرف شاهان ايران ، فرمانى هم براى تأييد اين رياست صادر ميشده است . خوزستان ، در دورهء باستانى ، تا قبل از استيلاى عرب بر ايران ، آبادترين ايالت‌هاى ايران بشمار ميآمده است . گذشتن رودهاى پرآب كارون و كرخه از اين ناحيه ، و سدهائى كه ساسانيان در چند نقطه از مسير اين دو رود ساخته ، و آب آنها را باراضى سوار كرده بودند ، اين ناحيه را حاصلخيزترين ايالات ايران كرده بود ، شاهان ساسانى سالى چند ماه ، دربار با عظمت خود را در قصرهائى ، كه در نواحى مختلفهء اين ايالت ساخته بودند ، برپا مىداشتند . بعد از استيلاى عرب بر ايران ، تا وقتى سدهاى دورهء ساسانى برپا بود ؛ بازهم آبادى اين ناحيه برقرار بود . ولى كم‌كم ، سدهاى رود كارون و كرخه هم مثل قصرهاى